រឿងនេះត្រូវចាប់ផ្តើមពីប្រវត្តិសាស្ត្ររវាងខ្មែរ និងថៃ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ៨០២ ខ្មែរបានបង្កើតអាណាចក្រខ្មែរ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានឡើងគ្រងរាជ្យនៅភ្នំមហេន្ទ្របវតា។ នៅពេលនោះ ថៃនៅមិនទាន់មានសោះ។ ចំណែកឯសុខោថៃវិញ គឺទើបចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១២៣៨ ដែលយូរជាង ៤០០ ឆ្នាំក្រោយមក។
បើនិយាយពីអាណាចក្រអយុធ្យា វាបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៣៥០ ដែលយូរជាងអាណាចក្រខ្មែរជាង ៥០០ ឆ្នាំ។ មានអ្នកនិយាយថាកម្ពុជាចាស់ជាងថៃ ៥៥០ ឆ្នាំ តែប្រសិនបើគិតមើលឲ្យបានត្រឹមត្រូវ វាមិនមែនជាការពិតទេ។ ការបង្កើតប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាដំណើរយូរអង្វែង ហើយឈ្មោះថៃក៏ទើបតែមាននៅសតវត្សទី២០។
អរិយធម៌ខ្មែរមិនមែនមានតែអង្គរវត្តទេ តែមានតាំងពីសម័យហ្វូណាន និងចេនឡា។ ប្រទេសបុរាណទាំងនេះបង្ហាញថា អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានការផ្លាស់ប្តូរនយោបាយ សាសនា និងវប្បធម៌យ៉ាងស្មុគស្មាញតាំងពីមុនមក។ សំណង់ខ្មែរ សិល្បៈ និងប្រព័ន្ធទឹក គឺជាកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏មានតម្លៃសម្រាប់មនុស្សជាតិ។
ប៉ុន្តែ ការទទួលស្គាល់អរិយធម៌ខ្មែរចាស់មិនមានន័យថាមិនទទួលស្គាល់ការរួមចំណែករបស់ថៃទេ។ អរិយធម៌គឺមានការប៉ះពាល់ និងឥទ្ធិពលគ្នាទៅវិញទៅមក។ ការពិភាក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវមានភស្តុតាង មិនអាចប្រើតែអារម្មណ៍បានទេ។
ដូច្នេះ នៅពេលនិយាយអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងថៃ ត្រូវចេះបំបែកអរិយធម៌បុរាណ អាណាចក្របុរាណ និងប្រទេសសព្វថ្ងៃ។ អាណាចក្រខ្មែរ សុខោថៃ និងអយុធ្យា គឺជាផលិតផលនៃសម័យខុសៗគ្នា មិនអាចយកមកច្របូកច្របល់បាន។
ជាខ្មែរយើង ត្រូវមានកាតព្វកិច្ចយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន និងការពារវប្បធម៌របស់យើង។ ការហ៊ានមើលឃើញអំពីអរិយធម៌ត្រូវមានមូលដ្ឋានលើការពិត មិនមែនលើការធ្វើអោយវាខ្លាំងឡើង។
សង្ឃឹមថាអ្នកទាំងអស់គ្នានៅពេលនិយាយអំពីទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ថៃ អាចយកចិត្តទុកដាក់លើប្រវត្តិសាស្ត្រអាណាចក្រខ្មែរ ដូចជាការយកចិត្តទុកដាក់លើអរិយធម៌ផ្សេងៗដែរ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជាសម្បត្តិរបស់មនុស្សជាតិ ត្រូវការពារឲ្យបានល្អ និងបន្តទៅកាន់ជំនាន់ក្រោយ។
